Kliknij, aby powiększyćFilm, 1980
Lśnienie
Brytyjsko-amerykański horror psychologiczny z 1980 roku w reżyserii Stanleya Kubricka, ekranizacja powieści „Lśnienie” Stephena Kinga. Początkujący pisarz obejmuje posadę zimowego stróża odciętego od świata górskiego hotelu, a jego syn widzi tam rzeczy, których nie powinien.
- Tytuł oryginalny
- The Shining
- Premiera
- 1980
- Rodzaj
- Film
- Reżyseria
- Stanley Kubrick
- Scenariusz
- Diane Johnson, Stanley Kubrick
- Muzyka
- Wendy Carlos
- Zdjęcia
- John Alcott
- Na podstawie
- Lśnienie
- Czas trwania
- 144 min
- Budżet
- 19 mln USD
- Wpływy
- 47,3 mln USD
Produkcja
Egzemplarz korektowy powieści wysłał Kubrickowi w 1977 roku John Calley, dyrektor z wytwórni Warner Bros. Reżyser po słabym wyniku „Barry Lyndon” w kinach chciał nakręcić film, który byłby jednocześnie opłacalny i ważny dla niego jako artysty. Według Jana Harlana, producenta wykonawczego, Kubrick zgodził się na adaptację pod warunkiem, że będzie mógł zmieniać książkę, i zapisano to w umowie. Pierwszą wersję scenariusza napisał King, ale Kubrick uznał ją za zbyt dosłowną. Scenariusz powstał więc z Diane Johnson, która prowadziła wtedy seminarium o powieści gotyckiej.
Kubrick od początku widział w roli Jacka Nicholsona. Wśród rozważanych aktorów wymieniano Roberta De Niro, Robina Williamsa i Harrisona Forda, a King wolał Jona Voighta, Michaela Moriarty’ego lub Martina Sheena. Do roli Danny’ego Leon i Kersti Vitali przesłuchali przez pół roku pięć tysięcy chłopców w Chicago, Denver i Cincinnati. Wybrany Danny Lloyd był przekonany, że gra w dramacie, a nie w horrorze. Rolę Halloranna zaproponowano najpierw Slimowi Pickensowi, ale ostatecznie dostał ją Scatman Crothers.
Zdjęcia trwały od maja 1978 do kwietnia 1979 roku, głównie w studiu EMI Elstree w Borehamwood w Anglii. Dekoracje hotelu były największymi, jakie dotąd zbudowano w Elstree. W lutym 1979 roku pożar poważnie uszkodził plan Colorado Lounge i opóźnił zdjęcia. Ekipa drugiej jednostki pod kierunkiem Jana Harlana nakręciła w Stanach Zjednoczonych plenery, między innymi lotnicze ujęcia otwierające z Parku Narodowego Glacier w Montanie i widoki hotelu Timberline Lodge w Oregonie. Budżet wyniósł około 19 mln dolarów.
Sceny nakręcone, których nie ma w gotowym filmie
Materiały o „Lśnieniu” często łączą pomysły ze scenariusza, nakręcone ujęcia i różnice między wersją europejską a amerykańską. Poniższe przykłady mają wskazane relacje uczestników produkcji. Szczegóły historii można rozwinąć osobno.
Album Jacka w kotłowni: wycięta scena i jej znaczenie (spoilery)
Diane Johnson potwierdza w rozmowie z Markiem Steenslandem, opublikowanej przez The Terror Trap, że scenę odnalezienia albumu z wycinkami napisano i nakręcono. Żałowała jej usunięcia, ponieważ uważała ją za moment, w którym ambicja pisarska Jacka wiąże go z historią hotelu. To interpretacja współscenarzystki: album staje się dla bohatera obietnicą materiału na książkę, a zarazem krokiem w stronę niebezpieczeństwa.
Johnson nie przedstawia pewnego wyjaśnienia wszystkich cięć. Zapytana o pierwotne zakończenie wspomina możliwe ograniczenia czasu trwania. Nie należy zmieniać tego przypuszczenia w jednoznaczną informację o decyzji Kubricka.
Hallorann za kierownicą: niewykorzystany przejazd (spoilery)
Operator Jeff Blyth opisuje nakręconą przez MacGillivray-Freeman Films sekwencję kaskaderską: samochód Halloranna jedzie Pacific Coast Highway, przekracza linię środkową i niemal zderza się z ciężarówką. Miała to być chwila odebrania wiadomości od Danny’ego. W ukończonym filmie zastąpiło ją znacznie spokojniejsze ujęcie Halloranna w mieszkaniu.
Relacja dotyczy rzeczywiście filmowanego materiału, ale nie wskazuje wydania, na którym można obejrzeć kompletną wyciętą sekwencję. Jej opis nie jest więc zapowiedzią dodatkowej sceny na każdym Blu-rayu.
Rozmowa z Diane Johnson · Wspomnienia Jeffa Blytha. Materiały w języku angielskim.
Szpitalny epilog po premierze
Co przedstawiało usunięte zakończenie? (spoilery)
Po wydarzeniach w Overlook film pokazywał Wendy i Danny’ego w szpitalu, gdzie odwiedzał ich Ullman. Scena znajdowała się między obrazem zamarzniętego Jacka a finałowym najazdem na fotografię z hotelowego balu. Usunięto ją wkrótce po rozpoczęciu amerykańskich pokazów.
Opracowanie Cinephilia & Beyond, wykorzystujące materiały Lee Unkricha, rozróżnia zachowane dokumenty i fotografie od samego nagrania. Zwraca również uwagę, że tekst scenariusza nie musi dokładnie odpowiadać temu, co ostatecznie nakręcono. Dlatego nie odtwarzamy dialogu Ullmana jako pewnego zapisu gotowej sceny.
Przytoczone tam wspomnienie Diane Johnson wiąże epilog z chęcią pokazania widzom, że Wendy i Danny znaleźli się już w bezpiecznym miejscu. Jest to wyjaśnienie funkcji sceny, a nie potwierdzenie dostępności jej pełnej kopii.
Dokumentacja epilogu i omówienie zachowanych materiałów (po angielsku).
Jak Johnson i Kubrick układali scenariusz?
Współscenarzystka wspomina pracę nad kolejnością scen, z których każda początkowo zajmowała osobną kartkę. Dopiero później dopisywano dialogi. Opisuje łącznie jedenaście tygodni współpracy. Jej relacja pozwala zobaczyć adaptację jako proces przebudowy struktury powieści, a nie tylko skracania kolejnych rozdziałów.
Odbiór
Film wszedł do kin w Stanach Zjednoczonych 23 maja 1980 roku, najpierw na dziesięciu ekranach w Nowym Jorku i Los Angeles, a w ciągu miesiąca trafił do szerokiej dystrybucji.
Pierwsze recenzje były mieszane. Janet Maslin z „The New York Times” chwaliła Nicholsona i hotel, ale zarzuciła historii brak sensu. Gene Siskel z „Chicago Tribune” dał dwie gwiazdki na cztery i nazwał film rozczarowaniem. W 2006 roku Roger Ebert, początkowo krytyczny, wpisał „Lśnienie” na swoją listę Wielkich Filmów. W 2018 roku Biblioteka Kongresu wybrała film do National Film Registry. W serwisie Rotten Tomatoes 75% z 177 recenzji jest pozytywnych, a w Metacritic średnia wynosi 68 na 100 (26 recenzji). Nominację do Złotej Maliny dla Shelley Duvall wycofano w 2022 roku.
King wielokrotnie krytykował adaptację. Pisał, że film ma pamiętne obrazy, ale jest słabą adaptacją. W innej wypowiedzi zarzucił Kubrickowi, że to film człowieka, który „myśli za dużo, a czuje za mało”. Nie podobało mu się też obsadzenie Nicholsona. W 1997 roku King nadzorował własny miniserial telewizyjny według powieści. Po lekturze scenariusza ekranizacji „Doktora Snu” Mike’a Flanagana, który łączy książkę z filmem Kubricka, King stwierdził, że wszystko, co mu się w wersji Kubricka nie podobało, zostało tam naprawione.
Szczegóły fabuły
Pokaż szczegóły fabuły (spoilery)
Jack, namawiany przez ducha kelnera Delberta Grady’ego, ma „poprawić” żonę i syna. Wendy znajduje maszynopis, w którym Jack bez końca powtarza przysłowie o pracy i zabawie. Gdy Jack jej grozi, ogłusza go kijem baseballowym i zamyka w spiżarni, ale Jack wcześniej uszkodził radio i pojazd śnieżny. Danny pisze szminką „redrum” na drzwiach łazienki; w lustrze Wendy odczytuje słowo „murder”.
Grady uwalnia Jacka, który z siekierą rusza po rodzinę. Wendy odpiera go nożem zza drzwi łazienki, a Danny ucieka oknem. Jack zabija siekierą Halloranna, który przyleciał z Florydy, i goni chłopca po labiryncie. Danny cofa się własnymi śladami i ukrywa. Zagubiony Jack zamarza w labiryncie, a Wendy i Danny odjeżdżają pojazdem Halloranna. Ostatnie ujęcie pokazuje zdjęcie z hotelowego balu 4 lipca 1921 roku, na którym widać Jacka.
Po rozpoczęciu amerykańskich pokazów usunięto epilog, w którym Ullman odwiedzał Wendy i Danny’ego w szpitalu. Zachowanego scenariusza nie należy traktować jako dokładnego zapisu nakręconego dialogu. Dokumentację tej sceny omawiamy niżej.
Nagrody i nominacje
| Rok | Nagroda | Wynik |
|---|---|---|
| 1981 | Nagroda Saturn dla najlepszego aktora drugoplanowego | nagroda |
| 1981 | Nagroda Saturn dla najlepszego horroru | nominacja |
| 1981 | Nagroda Saturn za najlepszą reżyserię | nominacja |
| 1981 | Nagroda Saturn za najlepszą muzykę | nominacja |
| 1981 | Złota Malina za najgorszą reżyserię | nominacja |
| 1981 | Złota Malina dla najgorszej aktorki | nominacja |